Dışkı Tutamama (Fekal İnkontinans)

Dışkı Tutamama Nedir?

Dışkı tutamama (fekal inkontinans), dışkının istemsiz kaçmasıdır. Kaçan miktar iç çamaşırını kirleten az bir dışkıdan, sıvı veya katı dışkının tamamına kadar değişebilir; gaz kaçırma da rahatsız edici olabilir. Erişkinlerin yaklaşık %8’inde görülür; yaşlılarda ve kadınlarda daha sıktır. Yaşam kalitesini belirgin bozar, ancak birçok hasta utandığı için doktoruna kendiliğinden söylemez. Çoğu hastada tedaviyle düzelir veya hafifler; bu nedenle doktorunuza açıkça anlatmanız önemlidir.

Dışkı Tutamamanın Nedenleri Nelerdir?

Tek bir neden olmayabilir; aynı kişide birkaç neden bir arada bulunabilir. Başlıca nedenler:

• Doğum yaralanmaları: Vajinal veya aletli (vakum, forseps) doğumda anüsü kapatan kasların (anal sfinkter) yırtılması veya sinirlerin zedelenmesi en sık nedendir. Fark edilmeyen yaralanmalar yıllar sonra, yaşla birlikte yakınma yapabilir.
• Anal bölge ameliyatları ve tedavileri: Hemoroid, fissür veya fistül ameliyatları ile rektum kanseri tedavisi sfinkterlere zarar verebilir.
• Yaşlanma: Kas gücü yaşla azalır.
• Dışkı kıvamı: Sık veya sulu dışkılama (ishal) kontrolü zorlaştırır. Kabızlıkta rektumda biriken sert dışkının çevresinden sulu dışkı sızması da dışkı tutamamaya yol açabilir.
• Eşlik eden durumlar: Diyabet, sinir sistemi hastalıkları, iltihabi bağırsak hastalıkları, çölyak, huzursuz bağırsak sendromu, safra kesesi ameliyatı, sigara, obezite; ayrıca rektosel veya rektal prolapsus (rektumun sarkması) gibi yapısal sorunlar.

Kanlı ishal, makattan kanama, bağırsak alışkanlığında yeni değişiklik veya mukus gelmesi varsa vakit kaybetmeden doktora başvurun; bu yakınmalar iltihabi bağırsak hastalığı veya rektum kanseri gibi hastalıkların araştırılmasını gerektirebilir.

Dışkı Tutamamanın Nedeni Nasıl Belirlenir?

Doktorunuz önce yakınmalarınızı, dışkı kıvamınızı, doğum öykünüzü (doğum sayısı, aletli doğum, yırtık veya kesi), geçirdiğiniz ameliyatları ve ilaçlarınızı sorar; bir süre bağırsak günlüğü tutmanızı isteyebilir. Ardından parmakla rektal muayene dahil anal bölge muayenesi yapılır; bu muayene kas zayıflığını gösterebilir, sertleşmiş dışkı, kitle veya prolapsus gibi başka nedenleri ortaya koyar. Gerekirse şu testlerden biri veya birkaçı yapılır:

• Anal ultrason: Sfinkter yırtığını gösterir; özellikle onarım ameliyatı düşünülürken yararlıdır.
• Anorektal manometri: Kasların sıkma gücünü ve rektum hissini ölçer; her zaman tedaviyi değiştirmez, genellikle ilk tedavilerden yeterli yanıt alınamadığında düşünülür.
• Defekografi veya MR: Rektosel, prolapsus gibi yapısal sorunları gösterir; özellikle ameliyat öncesinde yararlıdır.
• Kolonoskopi: Kanama, ishal veya alışkanlık değişikliği gibi uyarıcı belirtiler varsa ya da tarama zamanı geldiyse yapılır.

Dışkı Tutamamayı Düzeltmek İçin Neler Yapılabilir?

Tedavi nedene ve şiddete göre belirlenir; çoğu zaman basamak basamak ilerlenir ve yöntemler birlikte kullanılabilir.

1. Beslenme ve ilaç düzenlemesi (ilk basamak)

Hastaların yaklaşık beşte birinden fazlasında (%22–54) yakınmayı azaltır. Amaç dışkıyı kıvamlandırmaktır: yakınmayı tetikleyen yiyecek ve içeceklerin (kafein, yapay tatlandırıcılar, laktoz, glüten) bulunması ve çıkarılması, lif takviyesi, ishalde doktor önerisiyle ishal giderici ilaçlar ve altta yatan hastalığın (örneğin iltihabi bağırsak hastalığı) tedavisi. Cilt bakımı için yumuşak temizlik ve koruyucu merhemler önerilir. Dışkılamayı tam yapamayanlarda fitil, lavman veya rektal yıkama programları yardımcı olabilir.

2. Biyofeedback ve kas egzersizleri

İlk tedavilerle yeterli düzelme olmadığında düşünülür (bkz. Biyofeedback Tedavisi). Sensör ve ekran yardımıyla anüs çevresi kaslarını doğru sıkmayı ve rektum hissini geliştirmeyi öğrenirsiniz. Birçok hastada yararlıdır; ancak kanıtlar çalışmalar arasında farklılık gösterir ve herkeste işe yaramayabilir.

3. Cerrahi ve girişimsel tedaviler

• Sfinkter onarımı: Dış kasta yırtık varsa düşünülür. Kısa vadede çoğu hastada iyileşme sağlar, ancak yıllar içinde sonuçlar kötüleşebilir; başarısız onarımın tekrarı genellikle önerilmez.
• Sakral sinir uyarımı: Belin alt kısmındaki sinire, cilt altına yerleştirilen küçük bir cihazla hafif elektrik verilir. Önce 1–2 haftalık deneme yapılır; yakınma en az yarı yarıya azalırsa kalıcı cihaz yerleştirilir. Sfinkter yırtığı olsun olmasın ilk cerrahi seçeneklerden biridir; bazı hastalarda zamanla cihaz ayarı veya değişimi gerekebilir.
• Diğer yöntemler: Dolgu maddesi enjeksiyonu, radyofrekans ve vajinal veya anal tıkaç cihazları rutin olarak önerilmez. Seçilmiş hastalarda antegrad lavman denenebilir.
• Kolostomi: Diğer tedaviler başarısız olduğunda veya hasta başka tedavi istemediğinde bir seçenektir; bazı hastalarda yaşam kalitesini belirgin artırır.