Kabızlık

Kabızlık nedir?

Kabızlık, dışkılamanın zor, seyrek ya da yetersiz olmasıdır. Yalnızca "az tuvalete gitmek" değildir. Dışkılarken çok ıkınmak, dışkının sert ve topak topak olması ve tuvaletten sonra "tam boşalamadım" hissi de kabızlığın parçasıdır.

Her insanın bağırsak düzeni farklıdır. Her gün tuvalete gitmek şart değildir. Rahatsızlık yaşamadan haftada birkaç kez dışkılayan kişiler de vardır. Önemli olan, dışkılamanın sizi zorlayıp zorlamadığıdır.

Çoğu insan hayatının bir döneminde kabızlık yaşar ve bu genellikle geçicidir. Uzun süren (kronik) kabızlık ise yetişkinlerin yaklaşık %10-15'inde görülür. Yani sık rastlanan bir sağlık sorunudur ve tedavi edilebilir.

Ne zaman "kronik kabızlık" denir?

Kronik kabızlık için şikayetlerin son 3 aydır sürmesi ve ilk belirtilerin en az 6 ay önce başlamış olması gerekir. Ayrıca aşağıdaki durumlardan en az ikisi bulunmalıdır. İlk beş madde, tuvalet ziyaretlerinizin dörtte birinden fazlasında yaşanıyor olmalıdır:

• Dışkılarken çok ıkınma
• Sert veya topak topak dışkı
• Tuvaletten sonra tam boşalamama hissi
• Makatta tıkanma veya engel varmış gibi hissetme
• Dışkıyı çıkarmak için elle yardım gerekmesi (parmakla boşaltılmaya çalışmak ya da makatın çevresine veya vajinaya bastırmak gibi)

Altıncı ölçüt ise sayıyla ilgilidir: ilaç ya da lavman kullanmadan, kendiliğinden tuvalete çıkma sayısının haftada 3'ten az olması. Bu da yukarıdaki maddelerden biri gibi sayılır. Müshil kullanmadan sulu ya da yumuşak dışkının nadir olması ve karın ağrısının ön planda olmaması da beklenir. Karın ağrısı ve şişkinlik ön plandaysa, tabloya huzursuz bağırsak sendromu denir ve değerlendirme farklıdır.

Bu ölçütleri kendi kendinize tanı koymak için değil, şikayetlerinizi doktorunuza anlatmaya yardım etmesi için kullanabilirsiniz.

Kabızlığın nedenleri nelerdir?

Kabızlığın çoğunlukla tek bir nedeni yoktur. Bağırsak hareketlerinin yavaşlaması, dışkılama sırasında kasların eşgüdümünün bozulması, yaşam tarzı ve kullanılan ilaçlar birlikte rol oynar.

Kabızlığın türleri

• Normal geçişli kabızlık: En sık görülen türdür. Dışkı bağırsakta normal hızda ilerler, ancak şikayetler yine de vardır.
• Dışkılama bozukluğu (tıkayıcı dışkılama): İkinci sıklıkta görülen türdür. Sorun bağırsakta değil, dışkının çıkışındadır: makat kasları veya rektum dışkılama sırasında uyumlu çalışmaz. Ayrıntılı bilgi için Tıkayıcı Dışkılama Sendromu sayfasına bakın.
• Yavaş geçişli kabızlık: Bağırsak hareketleri belirgin şekilde yavaşlamıştır. Daha az sayıda hastada görülür.

Bu türler birlikte de bulunabilir. Hangisinin sizde oluştuğunu muayene ve gerekirse testler gösterir.

Kabızlık riskini artıran durumlar

• Kadın cinsiyet ve ilerleyen yaş
• Az hareket etmek
• Geçirilmiş ameliyatlar
• Bazı hastalıklar: şeker hastalığı, tiroid hastalıkları (tiroid bezinin az çalışması), Parkinson, omurilik yaralanması
• Stres, kaygı, depresyon ve uyku sorunları kabızlıkla birlikte sık görülebilir
• Ailede kabızlığı olan kişilerin bulunması (etkisi küçüktür)

İlaçlar

Kullanılan pek çok ilaç kabızlığa yol açabilir veya mevcut kabızlığı artırabilir. Bunlar arasında ağrı kesiciler (özellikle morfin benzeri ağrı kesiciler), bazı antidepresanlar ve sakinleştiriciler, tansiyon ve idrar söktürücü ilaçlar, demir ve kalsiyum takviyeleri ile alüminyum içeren mide ilaçları sayılabilir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; doktorunuzla konuşun.

Beslenme ve yaşam tarzı

Düzenli egzersizin kabızlık riskini azalttığı görülmektedir. Lifli beslenmenin etkisi kişiden kişiye değişir. Su içmenin kabızlıkla ilişkisi konusunda kanıtlar tutarsızdır; yine de lif takviyesi alıyorsanız yeterli sıvı tüketmek önemlidir.

Daha nadir ama önemli nedenler

Kalın bağırsakta bir daralma veya kitle de kabızlığa yol açabilir. Bu nedenle yeni başlayan veya geçmeyen kabızlığın kolon ve rektum hastalıklarında deneyimli bir cerrah tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Doktora ne zaman başvurmalıyım?

Gecikmeden başvurun, eğer kabızlıkla birlikte şunlardan biri varsa:

• Dışkıda kan görme veya siyah dışkı
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Kansızlık (kan sayısı düşüklüğü) bulgusu
• Şiddetli veya artan karın ağrısı, kusma ya da gaz ve dışkı çıkaramama
• Ailede kalın bağırsak kanseri veya polip öyküsü
• Daha önce hiç kabızlık çekmezken bağırsak alışkanlığının yeni ve belirgin şekilde değişmesi, özellikle 50 yaşı üzerinde

Randevu alın, eğer:

• Bağırsak alışkanlığınızdaki değişiklik (dışkılama sayısı, kıvamı veya miktarı) 3 haftadan uzun sürüyorsa
• Ikınmaya rağmen dışkıyı çıkaramıyorsanız
• Tuvalette elle yardım etmeniz gerekiyorsa
• Müshil veya lavman olmadan dışkılayamıyorsanız
• Şikayetleriniz günlük yaşamınızı veya çalışmanızı etkiliyorsa
• Uzun süredir kabızlık için kendi başınıza ilaç kullanıyorsanız

Kabızlığın nedeni nasıl bulunur?

Çoğu hastada tanı, şikayetlerinizi dinlemek ve muayene etmekle konur. Alarm belirtisi yoksa çok sayıda test gerekmez.

İlk değerlendirme

• Şikayetlerin ayrıntılı sorgulanması: Dışkılama sayınızı, ıkınma, sert dışkı, boşalamama hissi ve elle yardım ihtiyacını anlatmanız önemlidir. Kullandığınız ilaçları muayeneye getirin.
• Makattan parmakla muayene: Basit ama çok bilgi veren bir muayenedir. Makat kaslarının gevşeyip gevşemediğini ve rektumda sorun olup olmadığını gösterir.
• Kan tahlili: Kansızlık var mı diye bakılır. Gerekirse tiroid ve kalsiyum düzeyi de ölçülür.

Gerekirse yapılan ek incelemeler

• Kolonoskopi veya rektosigmoidoskopi: Ucunda kamera olan ince bir borunun kalın bağırsağın içine gönderilmesidir. Alarm belirtisi, ailede kanser öyküsü veya yaş nedeniyle yapılır. Kalın bağırsakta daralma yapan bir hastalık (tümör, polip, divertükül hastalığı) saptanırsa tedavi hastalığa yönelik olur.
• Anorektal fonksiyon testleri: Makat ve rektumun çalışmasını ölçer. Tedaviye yanıt alınamadığında veya muayenede dışkılama bozukluğu şüphesi varsa yapılır. Makat çevresi kaslarının kasılması ölçülür, dışkılama sırasında röntgen veya MR ile rektum ve kalın bağırsağın hareketleri incelenir.
• Kolon geçiş zamanı testi: İşaretli kapsül yutulur ve karnın röntgeni çekilir. Bağırsağın yavaş çalışıp çalışmadığını gösterir. Genellikle önce dışkılama bozukluğu dışlanır, sonra yapılır.

Bağırsak görüntüleme yöntemleri (ultrason, tomografi vb.) alarm belirtisi yoksa genellikle gerekli değildir. Tüm testlere rağmen kesin bir neden bulunamayabilir; bu durumda da kabızlık tedavi edilebilir.

Kabızlık nasıl tedavi edilir?

Tedavi basamaklıdır. Çoğu hasta ilk basamaklarda rahatlar. Her basamakta amacı düzenli, zorlanmadan ve rahat dışkılamadır.

1. Yaşam tarzı ve beslenme

• Günün aynı saatlerinde, özellikle yemekten sonra tuvalete gitmeyi alışkanlık haline getirin. Dışkılama isteğini ertelemeyin.
• Tuvalette ayaklarınızın altına küçük bir tabure koyarak dizlerinizin kalçanızdan yüksekte olmasını sağlamak bazı kişilere yardımcı olabilir.
• Düzenli hareket edin (yürüyüş, egzersiz).
• Günlük 20-30 gram lif hedefleyin: sebze, meyve, tam tahıl ve baklagiller. Bazı kişilerde kivi ve kuru erik yarar sağlayabilir. Lifi artırırken sıvı tüketimini de ihmal etmeyin; başlangıçta gaz ve şişkinlik olabilir.
• Bu değişikliklerin etkisi birkaç haftayı, nadiren birkaç ayı bulabilir. Sabırlı olun.

2. İlaçlar

• Lif takviyeleri (psyllium gibi): Özellikle günlük diyetinde lif az olanlarda ilk seçenektir.
• Bağırsağa su çeken (ozmotik) müshiller: Polietilen glikol (PEG) en iyi çalışılanıdır, etkisi 6 aya kadar sürebilir. Magnezyumlu ürünler böbrek hastalığı olanlarda dikkatle kullanılmalıdır. Laktuloz gaz ve şişkinliğe yol açabilir.
• Uyarıcı müshiller: Kısa süre veya gerektiğinde destek olarak kullanılır. Bu ilaçların bağırsağa zarar verdiğine veya alışkanlık yaptığına dair kanıt yoktur. Yine de düşük dozla başlayın; karnı ağrıtır ya da ishale yol açabilirler.
• Reçeteyle verilen ilaçlar: Yukarıdakilere yanıt vermeyen hastalarda, bağırsağa sıvı salgısını veya hareketini artıran ilaçlar kullanılabilir. Hangisinin sizin için uygun olduğuna doktorunuz karar verir.

Uzun süredir müshil kullanıyorsanız kendi başınıza bırakmayın; doktorunuzla birlikte plan yapın.

3. Makat kaslarının eğitimi (biofeedback)

Dışkılama sırasında makat kasları gevşeyeceği yerde sıkılıyorsa, ilaçlar yeterli olmaz. Biofeedback, bu kasları doğru çalıştırmayı öğretir (bkz. Biyofeedback Tedavisi).

4. Diğer yöntemler

Lavman ara sıra kullanılabilir; uzun süreli güvenliği bilinmediğinden sürekli kullanılmamalıdır. İlaçlara yanıt vermeyen hastalarda makattan su verilerek yapılan yıkama (transanal irrigasyon) denenebilir. Çok nadiren, ilaçlara dirençli ağır kolon yavaşlığında ameliyat gerekebilir. Bu karar dikkatli hasta seçimi gerektirir ve kolon-rektum cerrahisinde deneyimli bir cerrah tarafından verilmelidir.